ANALIZA POSTHIERARCHICZNA · 013

Czy instytucja troski może pozostać hierarchiczna?

Posthierarchiczna analiza artykułu Renaty Petrauskaitė-Juodeikė „Posthumanistyczne bestiariusze dla przyjaźni i pomruki militaryzacji”

Pojęcia oznaczone ? są objaśniane bez opuszczania artykułu.

Instytucja sztuki współczesnej może otworzyć się na troskę, przyjaźń, inność i współtworzenie, podczas gdy jej centrum decyzyjne pozostaje niezmienione. Przełom posthierarchiczny zaczyna się nie wtedy, gdy hierarchia wybiera bardziej wrażliwe tematy, lecz gdy uczestnicy zyskują realną możliwość wpływania na program, selekcję i podział wspólnych zasobów.

Od hermetyczności do troski

Renata Petrauskaitė-Juodeikė omawia kilka ostatnich wystaw Centrum Sztuki Współczesnej w Wilnie jako oznaki przesunięcia w myśleniu kuratorskim instytucji. Wizerunek hermetyczności, elitaryzmu, konceptualnej zamkniętości i dystansu ustępuje miejsca trosce, hojności, przyjaźni, inności i współistnieniu.

Międzynarodowa wystawa „Superklijai, arba Sukurti draugą” („Superklej, czyli stworzyć przyjaciela”) zostaje przedstawiona jako początek nowego etapu CSW. Hybrydyczne figury istot ludzkich i nie-ludzkich tworzą przestrzeń posthumanistycznej wyobraźni, w której rozważa się możliwości symbiozy, międzygatunkowego współistnienia i sympoiesis — tworzenia wspólnie z innymi.

Wystawy „Varpai ir patrankos. Šiuolaikinis menas militarizacijos akivaizdoje” („Dzwony i armaty. Sztuka współczesna wobec militaryzacji”) oraz „Sienos yra naktiniai gyvūnai” („Ściany są nocnymi zwierzętami”) wyznaczają kolejną zmianę: instytucja, która wcześniej unikała bezpośredniego dyskursu politycznego, coraz wyraźniej reaguje na wojnę, militaryzację, kolonializm i niewidzialne formy władzy.

Kontekst: instytucja sztuki nie jest neutralnym pojemnikiem

Instytucja sztuki nie tylko wystawia istniejące dzieła. Określa również, co staje się widzialne, o czym się mówi, jakie doświadczenia są uznawane i jakie przyszłości można sobie wyobrazić. Zwrot kuratorski jest więc czymś więcej niż zmianą tematów wystaw: instytucja na nowo definiuje relacje z artystami, pracownikami, publicznością i rzeczywistością polityczną.

Troska nie oznacza tu wyłącznie osobistej życzliwości. Staje się kategorią kuratorską skierowaną ku długotrwałym relacjom, podatności na zranienie i zależności od innych. Perspektywa posthumanistyczna osłabia zarazem mit autonomicznego człowieka i jedynego autora: dzieło, instytucja i sam człowiek powstają poprzez relacje z innymi ludźmi, gatunkami, materiałami, technologiami i środowiskami.

Gdzie kończy się argument autorki?

Posthierarchiczne rozgałęzienie: troskliwe centrum nadal pozostaje centrum

Opisany przez Petrauskaitė-Juodeikė zwrot jest istotny, ale przede wszystkim jest zwrotem programu kuratorskiego. Instytucja wybiera rozmowę o trosce, współistnieniu, marginalizowanych doświadczeniach, wojnie i niewidzialnej władzy.

Kto ma prawo zdecydować, że właśnie te tematy, ci artyści, te dzieła i te perspektywy polityczne będą reprezentować troskę, otwartość i współtworzenie?

Jeżeli odpowiedź pozostaje taka sama — dyrekcja, kuratorzy i wybrani przez nich profesjonaliści — instytucja może stać się bardziej wrażliwa, otwarta i intelektualnie odważna, lecz jej architektura decyzyjna pozostaje hierarchiczna. Troskliwe centrum nadal jest centrum.

Treść posthumanistyczna lub posthierarchiczna sama nie tworzy jeszcze posthierarchicznej instytucji.

Dwie różne instytucje

Zaangażowanie publiczności nie jest jeszcze podziałem władzy

Publiczność można zapraszać do przychodzenia, dotykania, słuchania, dyskutowania, udziału w edukacji i dzielenia się wrażeniami. Wszystko to zmniejsza dystans instytucjonalny. Człowiek nadal jednak wchodzi do wcześniej zaprojektowanej przestrzeni, której temat, granice, dobór dzieł i język interpretacji określili inni.

Problem ten symbolicznie ujawnia sprzeczność zauważona przez autorkę na wystawie „Superklej”: ekspozycja mówi o bliskości i tworzeniu nowych więzi, lecz rzeźb nie wolno dotykać. Zwiedzający ma przekraczać granice w wyobraźni, niekoniecznie otrzymując możliwość wpływania na system, który te granice ustanawia.

1. Dostępność. Człowiek może wejść do instytucji i zrozumieć prezentowane treści.
2. Zaangażowanie. Może reagować, dyskutować i uczestniczyć w działaniach zaproponowanych przez instytucję.
3. Sprawczość instytucjonalna. Może współokreślać problemy, tworzyć alternatywy i kształtować kierunek instytucji.

Pierwsze dwa poziomy mogą istnieć także w instytucji hierarchicznej. Przemiana posthierarchiczna zaczyna się dopiero na trzecim.

Posthierarchia nie jest gustem większości

Podział władzy nie oznacza, że program wystaw ma powstawać w publicznym głosowaniu. Kultury nie można zredukować do sondażu publiczności, a wartości artystycznej — do wskaźnika popularności. Taki model nie zniósłby hierarchii, lecz zastąpiłby ją dyktatem większości i rankingiem platformowym.

Pole sztuki potrzebuje różnych kompetencji: artystycznych, kuratorskich, historycznych, technologicznych, społecznych i etycznych. Potrzebuje także perspektyw mniejszości, które początkowo mogą być niepopularne lub niezrozumiałe. Posthierarchia nie usuwa więc kompetencji kuratora. Oddziela kompetencję od monopolistycznego prawa do decydowania.

Kurator nie traciłby swojej roli w instytucji posthierarchicznej. Proponowany przez niego kierunek stałby się jednak jedną z profesjonalnie uzasadnionych alternatyw w szerszym procesie zbiorowego poznania. Wartość wkładu zależałaby nie tylko od stanowiska, lecz także od zdolności rozpoznawania istotnych problemów, wartościowych kierunków artystycznych i relacji niedostrzeganych przez innych.

Jak mogłaby działać posthierarchiczna instytucja sztuki

CSW lub inna publiczna instytucja kultury mogłaby utrzymywać stałe środowisko inteligencji zbiorowej. Uczestniczyliby w nim artyści, kuratorzy, krytycy, badacze, pracownicy instytucji, różne grupy publiczności, społeczności dotknięte jej decyzjami oraz specjaliści z innych istotnych dziedzin.

Uczestnicy najpierw ocenialiby wcześniej zgłoszone idee, a następnie — jeśli mieliby coś nowego do dodania — przedstawialiby jedną jasną, niepowtarzającą się i oryginalną propozycję. Autorzy idei pozostawaliby niewidoczni podczas oceniania. Taka rozliczalna anonimowość nie pozwalałaby, aby znane nazwisko, stanowisko lub przynależność instytucjonalna bezpośrednio decydowały o wadze propozycji.

Takie środowisko mogłoby pomóc ustalić, jakich istotnych problemów kulturowych instytucja nie dostrzega; wyłonić przyszłe kierunki programowe; odkrywać jeszcze niewidocznych twórców; sprawdzać, jakie perspektywy wypiera dominująca narracja; oceniać alternatywne modele podziału zasobów; rozpoznawać nie tylko zgodę, lecz także uzasadnioną polaryzację.

Ostatecznej decyzji nie trzeba automatycznie przekazywać algorytmowi. Instytucja decyzyjna nie mogłaby jednak opierać się wyłącznie na zamkniętej dyskusji wewnętrznej. Widząc ustrukturyzowany wynik inteligencji zbiorowej, musiałaby publicznie wyjaśnić, dlaczego się na nim opiera albo dlaczego od niego odstępuje. Odpowiedzialność dyrekcji i kuratorów nie zostałaby zniesiona — stałaby się bardziej sprawdzalna.

Stanowisko polityczne i poznawcza granica zamkniętej grupy

Niewidzialny wpływ pojawia się nie tylko wtedy, gdy państwo, sponsorzy lub partnerzy międzynarodowi żądają pożądanego stanowiska. Działa także wtedy, gdy sama instytucja nie ujawnia, w jaki sposób wybrano tematy, dzieła i interpretacje.

Kurator może szczerze starać się unikać konformizmu politycznego, a mimo to pozostawać we własnym środowisku informacyjnym i moralnym. Jedne perspektywy wydają mu się oczywiste, inne — niebezpieczne, nieaktualne lub niewystarczająco współczesne. Nie musi to być korupcja ani świadoma manipulacja. Częściej jest to naturalna granica poznawcza zamkniętej grupy.

Inteligencja zbiorowa jest więc potrzebna nie tylko dla demokratycznej legitymizacji. Jest potrzebna do poszerzania poznawczych granic instytucji: sprawdzania, czy wystawa jedynie potwierdza z góry wybrany polityczny układ odniesienia; jakie uzasadnione stanowiska pozostały nieobecne; czy zestawienie konfliktujących tematów je wzbogaca, czy neutralizuje; oraz czy sprzeciw publiczności wynika z niewiedzy, czy ujawnia realne napięcie moralne.

Od zbiorowej wyobraźni do zbiorowej sprawczości

Na końcu artykułu pojawiają się kierunki budzące nadzieję: tworzenie nowych więzi, poszerzanie zbiorowej wyobraźni, uczenie się inności, zadawanie pytań, niezgoda, opór, słuchanie i pielęgnowanie praktyk troski. Bez zdolności wyobrażenia sobie innej rzeczywistości nie mogą powstać jej alternatywy.

Zbiorowa wyobraźnia nie jest jednak jeszcze zbiorową sprawczością. Instytucja może zachęcać ludzi do wyobrażania sobie świata bez dominujących hierarchii, a zarazem nie dopuszczać ich do decyzji o własnej działalności. Może wystawiać sympoiesis, sama nie będąc współtworzona z innymi.

Instytucja troski staje się posthierarchiczna nie wtedy, gdy centrum zaczyna troszczyć się o innych, lecz gdy inni zyskują realną możliwość wpływania na to, co jest przedmiotem troski, co staje się widzialne i na co przeznacza się wspólne zasoby.

flowchart TD
        A["Hermetyczna instytucja utrzymująca dystans"] --> B["Zwrot kuratorski"]
        B --> C["Troska, hojność i włączenie inności"]
        C --> D["Sympoiesis: tworzenie wraz z innymi"]
        D --> E{"Kto określa warunki współtworzenia?"}
        E -->|"Dyrekcja i kuratorzy"| F["Troskliwa, lecz hierarchiczna instytucja"]
        E -->|"Rozproszone podejmowanie decyzji"| G["Instytucja posthierarchiczna"]
        G --> H["Uczestnicy formułują problemy"]
        H --> I["Tworzą i oceniają alternatywy"]
        I --> J["Wpływają na program, selekcję i podział zasobów"]
        classDef conventional fill:#f3f1ec,stroke:#9b978f,color:#25261f
        classDef post fill:#fff8f4,stroke:#a93b2b,color:#25261f,stroke-width:2px
        class A,B,C,D,E,F conventional
        class G,H,I,J post